Beylikten Cihan Devletine

İkinci Anadolu Beylikleri, Türkiye Selçuklu Devleti'nin Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilmesinden sonra ortaya çıkan otorite boşluğunda kuruldular. Bu beyliklerden biri olan Osmanoğulları, zaman içinde diğer beylikleri hakimiyeti altına alarak Anadolu Türk siyasi birliğini tekrar sağlayacaktı.

Osmanlı Devleti, 1299 yılında Osman Bey tarafından Söğüt ve Domaniç bölgesinde kuruldu. Ertuğrul Gazi'nin oğlu olan Osman Bey, Türkiye Selçuklu Devleti'nin zayıflaması üzerine bağımsızlığını ilan etti.

Osmanlı Devleti'nin kısa sürede büyümesinin birçok nedeni vardı. Kurulduğu yerin Bizans sınırında olması, yönetimi altındaki halklara hoşgörülü davranması ve iskan politikası ile fethedilen yerlere Türkmenleri yerleştirmesi bu nedenlerin başında geliyordu.

Biliyor musun? İskan politikası sayesinde hem göçebe Türkmenler yerleşik hayata geçti, hem Anadolu'da huzur sağlandı, hem de fethedilen Rumeli topraklarında Türk ve Müslüman nüfusu artarak bölgelerin Türkleşmesi hızlandı.

Kuruluş Dönemi Padişahları ve Çalışmaları

Osman Bey 1299'da bağımsızlığını ilan ederek devleti kurdu. İlk Osmanlı parasını bastırdı ve 1302'de Bizans ile yapılan ilk savaş olan Koyunhisar Savaşı'nı kazandı.

Orhan Bey, babasından sonra tahta geçti ve Bursa'yı fethederek başkent yaptı. Yaya ve müsellem adıyla ilk düzenli orduyu kurdu ve ilk divan teşkilatını oluşturdu. Karesioğulları Beyliği'ni alarak ilk deniz kuvvetine sahip oldu.

Osmanlı Devleti'nde toplumsal yapı, yönetenler ve yönetilenler (reaya) olmak üzere ikiye ayrılırdı. Nüfusun büyük kısmı köylerde yaşar ve tarımla uğraşırdı. Tımar sistemi sayesinde üretim sürekli hale getirilerek boş topraklar ekonomiye kazandırılırdı.

Osmanlı askeri yapısı, tımar ve devşirme sistemleri üzerine kuruluydu. Tımar sahibi, topraktan elde ettiği gelirin bir kısmı ile devlete asker yetiştirirdi. Devşirme sistemi ile yeni fethedilen yerlerdeki Hristiyan ailelerin erkek çocukları alınarak Türk-İslam kültüründe yetiştirilir ve askeri veya idari görevlere getirilirdi.

Unutma! Orhan Bey zamanında kurulan divan teşkilatı, devlet işlerinin görüşüldüğü ve kararların alındığı bir meclis olup, son karar padişaha aitti.

Kuruluş Dönemindeki Diğer Padişahlar

I. Murad, Edirne'yi fethederek başkent yaptı ve ilk defa "sultan" unvanını kullandı. Devşirme sistemini ve Yeniçeri Ocağı'nı kurdu. Sırpsındığı Savaşı'nda Haçlıları yendi. 1389'da I. Kosova Savaşı'nı kazandı ancak savaş sonrası şehit edildi.

Yıldırım Beyazid, İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahıdır. 1396'da Niğbolu Savaşı'nda Haçlıları yendi. Anadolu'daki Türk beyliklerini alarak Türk siyasi birliğini büyük oranda sağladı. 1402'de Timur ile yaptığı Ankara Savaşı'nı kaybetti ve esir düştü.

I. Mehmed (Çelebi), Fetret Devri'ne son vererek devlette düzeni sağladı. Devleti muhtemel bir yıkılmadan kurtardığı için Osmanlı Devleti'nin ikinci kurucusu olarak da kabul edilir.

II. Murad, Bizans'ın elinde olan İstanbul'u kuşattı fakat alamadı. 1444 yılında Varna Savaşı'nda ve 1448 II. Kosova Savaşı'nda Haçlıları yendi. Bu savaşlarla Avrupalıların Türkleri Balkanlardan çıkarma ümidi kalmadı.

Dikkat et! Ankara Savaşı'ndan sonra Osmanlı Devleti'nde 11 yıl süren Fetret (Duraklama) Devri yaşandı. Yıldırım Beyazid'in oğulları arasında taht kavgaları başladı.

İstanbul'un Fethi ve Önemi

İstanbul'un fethinin birçok nedeni vardı. Bizans'ın şehzadeleri ve beylikleri kışkırtması, İstanbul'un Osmanlı toprak bütünlüğünü bozması gibi siyasi nedenlerin yanında, Karadeniz'i Akdeniz'e bağlayan deniz ticaret yolunun kontrolünü sağlamak gibi ekonomik nedenler de vardı.

Fatih Sultan Mehmed, fetih için büyük hazırlıklar yaptı. Rumeli Hisarı'nı inşa ettirdi, surları yıkmak için "Şahi" adlı büyük toplar döktürdü ve 72 gemiyi karadan yürüterek Haliç'e indirdi.

Fethin Türk tarihi açısından sonuçları arasında, Osmanlı Devleti'nin Anadolu ve Rumeli toprak bütünlüğünün sağlanması, II. Mehmed'in "Fatih" unvanını alması ve Osmanlı Devleti'nin Yükselme Dönemi'ne girmesi yer alır.

Dünya tarihi açısından ise fetih, Orta Çağ'ın sona erip Yeni Çağ'ın başlamasına, Avrupa'da Coğrafi Keşiflerin hızlanmasına ve İstanbul'dan ayrılan bilim insanlarının İtalya'da Rönesans hareketlerinin başlamasına öncülük etmesine yol açtı.

Unutma! Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra şehirdeki Hristiyan halka dini inanç ve ibadetlerinde tam bir özgürlük tanıdı. Bu hoşgörü, Osmanlı Devleti'nin farklı dinlere mensup toplulukları barış içinde yönetme anlayışının en güzel örneklerindendir.

Osmanlı'da Hoşgörü ve Teşkilatlar

Osmanlı'nın fetihlerinin kalıcı olmasında ve İslamiyet'in yayılmasında dört önemli teşkilat büyük rol oynadı: Abdalân-ı Rum (Dervişler), Ahiyân-ı Rum (Ahiler), Baciyân-ı Rum (Kadınlar) ve Gaziyân-ı Rum (Gaziler).

Abdalân-ı Rum (Dervişler), fethedilecek bölgelere askerlerden önce giderek insanların gönüllerini kazanmaya çalışırlardı. Ahiyân-ı Rum (Ahiler), Ahi Evran tarafından kurulan esnaf birliği olup, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda büyük rolleri olmuştur.

Osmanlı Devleti, farklı milletleri altı asrı aşkın bir süre tek çatı altında toplayarak başarı ile yönetmiştir. Bu başarıda istimâlet politikası önemli rol oynamıştır. Bu politika, fethedilen topraklardaki insanların dini inançlarına, örflerine ve yaşam biçimlerine saygı göstermeye dayalıydı.

Millet sistemi ise Osmanlı'da toplumun Müslim ve gayrimüslim olarak iki gruba ayrılmasıdır. Bu sistem, farklı dinlere mensup toplulukların kendi dinlerine göre örgütlenerek barış içinde yaşamalarını sağlamıştır.

Biliyor musun? Osmanlı Devleti'ndeki "millet" kavramı bugünkü anlamıyla ulus/ırk değil, dini topluluk anlamına geliyordu. Osmanlı topraklarında yaşayan gayrimüslimler din ve mezheplerine göre teşkilatlandırılıyor ve büyük bir hoşgörüyle yönetiliyordu.

Osmanlı'nın Yükseliş Dönemi

Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra birçok önemli fetih gerçekleştirdi. Trabzon, Sinop, Amasra gibi yerleri alarak Karadeniz'i Türk gölü haline getirdi. Ayrıca Eğriboz, Taşoz ve Semadirek gibi adaları da Osmanlı topraklarına kattı.

Yavuz Sultan Selim, çevik, cesur ve sert kişiliği nedeniyle "Yavuz" unvanıyla anılır. 1514'te Çaldıran Savaşı'nda Şah İsmail'i yendi. Turnadağ Savaşı ile son Türk beyliği olan Dulkadiroğulları'na son vererek Anadolu Türk siyasi birliğini tamamen sağladı. Mısır Seferi sonucunda halifelik, kutsal topraklar ve Baharat Yolu'nun kontrolü Osmanlı'ya geçti.

Kanuni Sultan Süleyman, Osmanlı'da en uzun süre (46 yıl) tahtta kalan padişahtır. Adaleti ve yaptığı kanunlar sayesinde "Kanuni" unvanını aldı. Belgrat'ı ve Rodos'u aldı. Mohaç Savaşı'nda Macarları yenerek Orta Avrupa'da ilerledi. Preveze Deniz Savaşı'nı kazanarak Akdeniz'in kontrolünü ele geçirdi.

Osmanlı Devleti, denizlerdeki fetihleriyle de güç kazandı. Karadeniz, Ege Denizi ve Akdeniz'deki önemli adaları ve limanları alarak deniz ticaretini kontrol altına aldı.

Önemli not: Kanuni döneminde, Avrupa Haçlı birliğini bozmak amacıyla Fransa'ya kapitülasyonlar (ayrıcalıklar) verildi. Başlangıçta siyasi bir avantaj sağlayan bu ayrıcalıklar, ilerleyen yüzyıllarda Osmanlı ekonomisine büyük zarar verecekti.

Coğrafi Keşifler ve Avrupa'daki Gelişmeler

15. ve 16. yüzyıllarda Avrupalılar yeni ticaret yolları bulmak amacıyla Coğrafi Keşiflere çıktılar. Bu keşiflerin en önemli nedeni, İpek ve Baharat Yolu'nun Müslümanların eline geçmesiydi.

Kristof Kolomb Amerika'yı (1492), Vasko dö Gama Hint deniz yolunu (1498), Macellan ise dünyayı dolaştı (1522). Bu keşifler sonucunda Avrupa'da sömürgecilik başladı ve Atlas Okyanusu kıyısındaki limanlar önem kazandı.

Rönesans "yeniden doğuş" anlamına gelir ve 15-16. yüzyıllarda Avrupa'da edebiyat, bilim ve sanat alanındaki gelişmeleri ifade eder. Rönesans ilk olarak İtalya'da başladı. Leonardo da Vinci, Mikelanj ve Shakespeare gibi sanatçılar bu dönemde önemli eserler verdiler.

Reform hareketleri ise 16. yüzyılda Martin Luther'in öncülüğünde başladı. Luther, Katolik kilisesinin uygulamalarına karşı çıktı ve böylece Protestanlık mezhebi doğdu. Reform sonucunda Avrupa'da mezhep birliği bozuldu ve kilisenin gücü azaldı.

Dikkat et! Coğrafi Keşifler sonucunda Akdeniz limanları ve Baharat Yolu önemini kaybetti. Bu durum Osmanlı ekonomisini olumsuz etkiledi, çünkü Osmanlı'nın kontrol ettiği ticaret yolları önemini yitirdi.

Avrupa'daki Diğer Gelişmeler ve Etkileri

Aydınlanma Çağı, 17-18. yüzyıllarda Avrupa'da bilim, sanat, felsefe ve siyaset alanlarındaki gelişmeleri ifade eder. Bu dönemde aklın üstünlüğüne, bilimsel araştırmalarda doğayı incelemeye, deney ve gözlem yapmaya önem verildi.

Kopernik, evrende Güneş merkezli bir sistem olduğunu ispatladı. Galileo, Dünya'nın yuvarlak olduğunu kanıtlayarak kilisenin görüşlerini sarstı. Newton fizik ve matematik alanında çığır açtı.

Sanayi İnkılabı, 18. yüzyılın sonlarında İngiltere'de başlayan, insan ve hayvan gücü yerine buhar gücüyle çalışan makinelerin kullanılmasıyla oluşan bir süreçtir. Bu inkılap sonucunda el tezgahlarından fabrikalara geçildi, işçi sınıfı ortaya çıktı ve sömürgecilik hızlandı.

Fransız İhtilali ise 1789'da gerçekleşti. İhtilal sonucunda mutlak monarşi yıkıldı, cumhuriyet ilan edildi ve adalet, eşitlik, özgürlük, milliyetçilik gibi fikirler dünyaya yayıldı. Bu fikirler, Osmanlı gibi çok uluslu imparatorlukların parçalanmasına neden oldu.

Unutma! Batı'da yaşanan bilimsel gelişmeler Avrupa'yı ileriye taşırken, 15-16. yüzyıllarda bilimde ileri olan Osmanlı Devleti, 17. yüzyıldan itibaren gerilemeye başladı. Eğitim kurumlarında pozitif bilimlerden uzaklaşılması, Osmanlı'nın Batı'nın gerisinde kalmasına neden oldu.